Ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο για την εκπλήρωση του πιο μεγάλου Ελληνικού ονείρου…
Κάποτε μου μίλησε ο πάππους μου για ένα Κρητικό παπά, αληθινό παλικάρι, πού το Γενάρη του 1919 λειτούργησε κάτω από τους χιλιόχρονους θόλους της Άγια-Σοφίας! Πρωταγωνιστής αυτού του συγκλονιστικού γεγονότος της εθνικής μας ζωής, το όποιο δυστυχώς αγνοούν πολλοί Έλληνες, ήταν ένα αληθινό παλικάρι, ένα βλαστάρι της λεβεντογέννας Κρήτης, της οποίας τα ανδρεία παιδιά έδωσαν πάντα το μεγάλο παρόν σ’ όλους τους αγώνες του Γένους, από τα πανάρχαια χρόνια ως τις μέρες μας. Αναφερόμαστε στον παπα-Λευτέρη Νουφράκη από τις Άλωνες Ρεθύμνου, ό οποίος υπηρετούσε ως στρατιωτικός ιερέας στη Β’ Ελληνική Μεραρχία, μια από τις δυο Μεραρχίες πού συμμετείχαν στις αρχές του 1919 στο «συμμαχικό» εκστρατευτικό σώμα στην Ουκρανία. Ή Μεραρχία αύτη στο δρόμο προς την Ουκρανία στάθμευσε για λίγο στην Κωνσταντινούπολη, την Πόλη των ονείρων του Ελληνικού λαού, ή οποία βρισκόταν τότε υπό «συμμαχική επικυριαρχία», ύστερα από το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Μια ομάδα Ελλήνων αξιωματικών με επικεφαλής 4ο γενναίο κρητικό και μαζί του τον ταξίαρχο Φραντζή, τον Ταγματάρχη Λιαρομάτη, το Λοχαγό Σταματίου και τον Υπολοχαγό Νικολάου αγνάντευαν από το πλοίο την πόλη και την Άγια-Σοφιά, κρύβοντας βαθιά μέσα στην καρδιά τους το μεγάλο μυστικό τους, τη μεγάλη απόφαση πού είχαν πάρει το περασμένο βράδυ, ύστερα από πρόταση και έντονη επιμονή του λιονταρόψυχου Κρητικού παπα-Λευτέρη Νουφράκη. Να βγουν δηλαδή στην πόλη και να λειτουργήσουν στην Άγια-Σοφιά.
Ο Κρητικός ιερέας παπα-Λευτέρης Νουφράκης από τις Αλώνες του νότιου Ρεθέμνους, που ήταν στη Β΄μεραρχία εκμυστηρεύτηκε στους συντρόφους του: «Το όνειρό μου ήταν πάντα να ακουστεί μια μέρα ο λόγος του Θεού και πάλι στην Αγιασοφιά. Ίντα λέτε, να κάμωμε θέλει τούτη την παληκαργιά;
Οι τέσσερις βαθμοφόροι σύντροφοί του, οι Φραντζής, Λιαρομάτης, Σταματίου και Νικολάου ξαφνιαστήκανε από την παράτολμη ιδέα του Λευτέρη, που τους άρεσε, μα επεσήμαναν στον ιερέα πως μια χριστιανική λειτουργία θα προκαλούσε τους Τούρκους…
«Εγώ την απόφασή μου την έχω πάρει οριστικά, το σχέδιο το’χω βγάλει. Αν δεν έρθετε , θα πάω αμοναχός μου! Αν θέλετε κλουθήσετέ με. Αυτό που θα κάμομε είναι μια μεγάλη πατριωτική πράξη. Άμα φοβηθούμε στη εδικιά μας εκκλησία τον Τούρκο, σε όλη μας τη ζωή θα σκύβομε την κεφαλή. Ο Θεός θα έχει ευλογημένο το δρόμο μας».
Μπρός στην επιμονή του παπα-Λευτέρη οι τέσσερις άλλαξαν γνώμη. Ζωστήκανε τα ιερατικά σύνεργα και τ’άρματά τους και με απόφαση ατσάλι ξεκινήσανε. Με την βοήθεια ενός Ρώσου βαρκάρη κατεβήκανε από το πλοίο και σε λίγο, με ελληνική λεβεντιά και αξιοπρέπεια που άστραφτε, βρέθηκαν στην εκκλησία.
Όλοι τους ήταν διστακτικοί, όταν άκουσαν τον παπα-Λευτέρη να τους προτείνει το μεγάλο εγχείρημα. Ήξεραν ότι τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα. Ή Άγια-Σοφιά ήταν ακόμη τζαμί και σίγουρα κάποιοι φύλακες θα ήταν εκεί, κάποιοι άλλοι θα πήγαιναν για προσευχή, δεν ήταν δύσκολο από τη μία στιγμή στην άλλη να γεμίσει ή εκκλησία. Ύστερα ήταν και οί ανώτεροι τους πού δεν θα έβλεπαν με καλό μάτι αυτή την ενέργεια, ή οποία σίγουρα θα προκαλούσε θύελλα αντιδράσεων από τους «συμμάχους» για την «προκλητικότητα» της. Ίσως μάλιστα να δημιουργείτο και διπλωματικό επεισόδιο πού θα έφερνε σε δύσκολη θέση την Ελληνική κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο. Όμως ό παπα-Λευτέρης είχε πάρει την απόφαση του, ήταν αποφασιστικός και κατηγορηματικός. Αν δεν έρθετε εσείς, θα πάω μοναχός μου! Μόνο ένα ψάλτη θέλω. Εσύ, Κωνσταντίνε (Λιαρομάτη), θα μου κάνεις τον ψάλτη; Εντάξει, παππούλη, του απάντησε ό Ταγματάρχης, πού πήρε και αυτός την ίδια απόφαση, κι όλα πια είχαν μπει στο δρόμο τους. Τελικά, μαζί τους πήγαν και οί άλλοι. Το πλοίο πού μετέφερε τη Μεραρχία είχε αγκυροβολήσει στ’ ανοιχτά, γι’ αυτό επιβιβάστηκαν σε μία βάρκα στην οποία κωπηλατούσε ένας Ρωμιός της Πόλης και σε λίγο αποβιβάστηκαν στην προκυμαία.
Ό Κοσμάς, ό ντόπιος βαρκάρης, έδεσε τη βάρκα και τους οδήγησε από το συντομότερο δρόμο στην Άγια-Σοφιά. Ή πόρτα ήταν ανοιχτή λες και τους περίμενε. Ό Τούρκος φύλακας κάτι πήγε να πει στη γλώσσα του, όμως τον καθήλωσε στη θέση του και τον άφησε άφωνο ένα άγριο κι αποφασιστικό βλέμμα του Ταξίαρχου Φραντζή. Όλοι μπήκαν μέσα με ευλάβεια και προχώρησαν κάνοντας το σταυρό τους.
Ό παπα-Λευτέρης ψιθύρισε με μεγάλη συγκίνηση: «Εισελεύσομαι εις τον οίκον σου, προσκυνήσω προς Ναόν Άγίον σου εν φόβω…». Προχωρεί γρήγορα, δεν χρονοτριβεί Εντοπίζει το χώρο στον όποιο βρισκόταν το Ιερό και ή Αγία Τράπεζα. Βρίσκει ένα τραπεζάκι, το τοποθετεί σ’ αυτή τη θέση, ανοίγει την τσάντα του, βγάζει όλα τα απαραίτητα για τη Θεία Λειτουργία, βάζει το πετραχήλι του και αρχίζει.
Ευλογημένη ή Βασιλεία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν, αποκρίνεται ό Ταγματάρχης Λιαρομάτης και ή Θεία Λειτουργία στην Άγια-Σοφιά έχει αρχίσει. Μακάρι να μας αξιώσει ό Θεός να την ολοκληρώσουμε, σκέφτονται όλοι, και σταυροκοπιούνται με κατάνυξη. Οί αξιωματικοί μοιάζουν να τα ‘χουν χαμένα, όλα έγιναν τόσο ξαφνικά και φαίνονται απίστευτα Ή Θεία Λειτουργία προχωρεί κανονικά. Ή Άγια-Σοφιά ύστερα από 466 ολόκληρα χρόνια ξαναλειτουργείται!
Ό παπα-Λευτέρης συνεχίζει. Όλα γίνονται ιεροπρεπώς, σύμφωνα με το τυπικό της Εκκλησίας. Ακούγονται τα «ειρηνικά», το «Κύριε ελέησον», «ό Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού…», πού γράφτηκε από τον ίδιο τον Ιουστινιανό με την προσταγή και την φροντίδα του οποίου χτίστηκε και ή Άγια-Σοφιά. Ακολουθεί ή Μικρή Είσοδος, το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ…», ό Απόστολος από τον Ταξίαρχο Φραντζή και το Ευαγγελικό Ανάγνωσμα από τον παπα-Λευτέρη. Χρέη νεωκόρου εκτελεί ό Υπολοχαγός Νικολάου. Στο μεταξύ ή Άγια-Σοφιά αρχίζει να γεμίζει με Τούρκους.
Ό παπα-Νουφράκης δεν πτοείται και συνεχίζει. Οί άλλοι κοιτάζουν σαστισμένοι πότε τον ατρόμητο παπά και πότε τους Τούρκους, πού μέχρι εκείνη τη στιγμή παρακολουθούν σιωπηλοί μη μπορώντας ίσως να πιστέψουν στα μάτια τους, γιατί αυτό πού γινόταν εκείνη την ώρα μέσα στην Άγια-Σοφιά ήταν πραγματικά κάτι το απίστευτο. Μετά το Ευαγγέλιο ακολουθεί το Χερουβικό από τον Ταγματάρχη Λιαρομάτη, ενώ ό παπα-Λευτέρης τοποθετεί το αντιμήνσιο πάνω στο τραπεζάκι, για να κάνει την Προσκομιδή. Οί Τούρκοι συνεχώς πληθαίνουν. Οί ώρες είναι δύσκολες, αλλά και ανεπανάληπτες, επικές.
Ό παπα-Νουφράκης συνεχίζει. Βγάζει από την τσάντα ένα μικρό Άγιο Ποτήριο, ένα δισκάριο, ένα μαχαιράκι, ένα μικρό πρόσφορο κι ένα μικρό μπουκαλάκι με νάμα. Με ιερή συγκίνηση και κατάνυξη κάνει την προσκομιδή, ενώ ό Λιαρομάτης συνεχίζει να ψάλει το Χερουβικό. Όταν ολοκλήρωσε την Προσκομιδή, στρέφεται στον Υπολοχαγό Νικολάου, του λέει ν’ ανάψει το κερί για να ακολουθήσει ή Μεγάλη Είσοδος. Ό νεαρός Υπολοχαγός προχωρεί μπροστά με το αναμμένο κερί και ακολουθεί ό παπάς βροντοφωνάζοντας: «Πάααντων ημών μνησθείη Κύριος ό Θεός…». Στη συνέχεια ακολουθούν οι «Αιτήσεις»» και το «Πιστεύω», το όποιο είπε ό Φρατζής .
Στο μεταξύ ή Άγια-Σοφιά, έχει γεμίσει με Τούρκους κι ανάμεσα τους υπάρχουν και πολλοί Έλληνες της Πόλης, πού βρέθηκαν εκεί αυτή την ώρα και παρακολουθούν με συγκίνηση τη λειτουργία, χωρίς να τολμούν να εξωτερικεύσουν τα συναισθήματα τους «δια τον φόβον των Ιουδαίων» δηλαδή των Τούρκων. Μόνο κάποιες στιγμές δεν μπορούν να συγκρατήσουν τα δάκρυα, πού τρέχουν από τους οφθαλμούς τους και για να μην προδοθούν φροντίζουν και τα σκουπίζουν πριν γίνουν «πύρινο» ποτάμι και τότε ποιος θα μπορούσε να τα συγκρατήσει.
Ή Λειτουργία στο μεταξύ φτάνει στο ιερότερο σημείο της, την Αναφορά. Ό παπα-Λευτέρης, με πάλλουσα από τη συγκίνηση φωνή, λέει: «Τα Σα εκ των Σων, Σοι προσφέρομεν κατά πάντα και δια πάντα».Όλοι οί αξιωματικοί γονατίζουν και ή φωνή του Ταγματάρχη Λιαρομάτη ακούγεται να ψέλνει το «Σε υμνούμεν, Σε ευλογούμεν, Σοι ευχαριστούμεν, Κύριε, και δεόμεθά Σου, ό Θεός ημών». Σε λίγη ώρα ή αναίμακτη θυσία του Κυρίου μας έχει τελειώσει στην Άγια-Σοφιά, ύστερα από 466 ολόκληρα χρόνια!! Ακολουθεί το «Άξιον εστίν», το «Πάτερ ημών», το «Μετά φόβου Θεού πίστεως και αγάπης προσέλθετε» και όλοι οί αξιωματικοί πλησιάζουν και κοινωνούν τα Άχραντα Μυστήρια.
Ό παπα-Λευτέρης λέει γρήγορα τις ευχές και ενώ ό Λιαρομάτης ψέλνει το «Είη το όνομα Κυρίου ευλογημένον…» καταλύει το υπόλοιπων της Θείας Κοινωνίας και απευθυνόμενος στον Υπολοχαγό Νικολάου του λέει: «Μάζεψε τα γρήγορα όλα και βαλτά μέσα στην τσάντα»,Ύστερα κάνει την Απόλυση! Ή Θεία Λειτουργία στην Άγια-Σοφιά, έχει ολοκληρωθεί. Ένα όνειρο δεκάδων γενεών Ελλήνων έχει γίνει πραγματικότητα. Ό παπα-Νουφράκης και οι τέσσερις αξιωματικοί είναι έτοιμοι να αποχωρήσουν και να επιστρέψουν στο πλοίο. Ή Εκκλησία όμως είναι γεμάτη Τούρκους, οί όποιοι έχουν αρχίσει να γίνονται άγριοι, επιθετικοί συνειδητοποιώντας τι ακριβώς είχε συμβεί. Ή ζωή τους κινδυνεύει άμεσα.
Όμως δε διστάζουν, πλησιάζει ό ένας τον άλλο, γίνονται «ένα σώμα», μια γροθιά και προχωρούν προς την έξοδο.Οί Τούρκοι είναι έτοιμοι να τους επιτεθούν, όταν ένας Τούρκος αξιωματούχος παρουσιάζεται με την ακολουθία του και τους λέει: «Ντουρούν χέμεν» (αφήστε τους να περάσουν). Το είπε με μίσος. Θα ήθελε να βάψει τα χέρια του στο αίμα τους, όμως εκείνη τη στιγμή έτσι έπρεπε να γίνει, αυτό επέβαλαν τα συμφέροντα της πατρίδας του, δεν ήταν χρήσιμο γι’ αυτούς να σκοτώσουν τώρα πέντε Έλληνες αξιωματικούς μέσα στην άγια Σοφιά. Δεν ξεχνά ότι στ’ ανοιχτά της Πόλης βρίσκονται δυο ετοιμοπόλεμες Ελληνικές Μεραρχίες κι ακόμη ότι ή Κωνσταντινούπολη βρίσκεται ουσιαστικά υπό την επικυριαρχία των νικητών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στους οποίους βέβαια δεν συμπεριλαμβάνονται οι Τούρκοι.
Στο άκουσμα αυτών των λόγων οι Τούρκοι υποχωρούν. Ό παπα-Νουφράκης και οί άλλοι αξιωματικοί βγαίνουν από την Άγια-Σοφιά κατευθυνόμενοι προς την προκυμαία, όπου τους περιμένει ή βάρκα. Ένας μεγαλόσωμος Τούρκος τους ακολουθεί, σηκώνει ένα ξύλο και ορμά για να χτυπήσει τον παπα-Νουφράκη. Διαισθάνεται, ξέρει ότι αυτός ό παπάς είναι ό εμπνευστής, ό δημιουργός αυτού του γεγονότος. Ό ηρωικός παπάς σκύβει για να προφυλαχθεί, αλλά ό Τούρκος καταφέρνει και τον χτυπά στον ώμο. Λυγίζει το σώμα του από τον αβάσταχτο πόνο, όμως μαζεύει τις δυνάμεις του, ανασηκώνεται και συνεχίζει να προχωρεί.
Στο μεταξύ ό Ταγματάρχης Λιαρομάτης και ό Λοχαγός Σταματίου αφοπλίζουν τον Τούρκο, πού είναι έτοιμος για να δώσει το πιο δυνατό κι ίσως το τελειωτικό χτύπημα στον παπά. Ήδη, πλησιάζουν στη βάρκα. Μπαίνουν όλοι μέσα.
Ό Κοσμάς μαζεύει τα σχοινιά και αρχίζει γρήγορα να κωπηλατεί. Σε λίγο βρίσκονται πάνω στο ελληνικό πολεμικό πλοίο ασφαλείς .και θριαμβευτές. Βέβαια ακολούθησε διπλωματικό επεισόδιο και οί «σύμμαχοι» διαμαρτυρήθηκαν έντονα στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ό οποίος αναγκάστηκε να επιπλήξει τον παπα-Λευτέρη Νουφράκη. Όμως κρυφά επικοινώνησε μαζί του και «τον επαίνεσε και συνεχάρη τον πατριώτη ιερέα, πού έστω και για λίγη ώρα ζωντάνεψε μέσα στην Άγια-Σοφιά τα πιο ιερά όνειρα του Έθνους μας». Αυτό ήταν σε γενικές γραμμές το ιστορικό της Θείας Λειτουργίας πού έγινε ύστερα από 446 χρόνια στην Άγια-Σοφιά από τον ηρωικό παπα-Λευτέρη Νουφράκη. Σίγουρα οι περισσότεροι Νεοέλληνες το αγνοούμε.
Η ιστορία ξεχάστηκε μέσα στη θύελλα που ακολούθησε. Αυτό που έμεινε όμως, ήταν η αγάπη του παράτολμου παπά για την πατρίδα. Ο Λευτέρης Νουφράκης, μετά την ήττα του στρατού στη Ρωσία, πήρε μέρος στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Συμμετείχε και στις μάχες. Τραυματίστηκε μάλιστα και χρειάστηκε να νοσηλευτεί στη Σμύρνη για αρκετό διάστημα. Όμως δεν σταμάτησε εκεί. Ακόμα και το 1940, λίγο πριν πατήσει τα 70, πήγε εθελοντής στα βουνά της Αλβανίας. Έπαθε κρυοπαγήματα, μεταφέρθηκε στην Αθήνα μετά την κατάρρευση και πέθανε στις 5 Αυγούστου 1941 ενώ είχε βγει στην σύνταξη. …
Επιτύμβια στήλη νεκρών στις Αλώνες. Κάτω δεξιά ανάγλυφο το προσωπο του.
Έχω επισκεφθεί επανειλημμένα την Κωνσταντινούπολη και διαβάζοντας τα παραπάνω φαντάστηκα την απόσταση από την θάλασσα στην Αγιά Σοφια Μια απόσταση που την υπολογίζω περίπου στα τρία χιλιόμετρα ανάμεσα από τα σοκάκια. Ο παπά Νουφράκης και η παρέα του έπρεπε να διασχίσουν πήγαινε έλα με τα πόδια μια απόσταση περίπου έξι χιλιόμετρα ανάμεσα σε μουσουλμάνους σε μια εμπόλεμη περίοδο και να τολμήσουν να τελέσουν λειτουργία μέσα στο τότε μεγαλύτερο τζαμί της Κωνσταντινούπολης (Η Αγιά Σοφιά μετατράπηκε από τζαμί σε μουσείο με απόφαση του Κεμάλ Ατατούρκ το 1930).
Το ανάγλυφο του προσώπου του παπά Νουφράκη στην επιτύμβια στήλη
Δεν ξέρω τι ψυχή είχαν αυτοί οι άνθρωποι, που τόλμησαν αυτό το πράγμα αλλά εδώ φαίνεται η περιβόητη Κρητική κουζουλάδα, που περιγράφει στα έργα του ο Καζαντζάκης και κάνει τους Κρητικούς να μεγαλοπρεπούν σε αδιανόητες κατά τους άλλους καταστάσεις.
Αφου διάβασα το παραπάνω δημοσίευμα ψάχτηκα για την ιστορία του παπά Νουφράκη, γιατί, όπως φαίνεται στην φωτογραφία του, από τα πέντε παράσημα, που φέρει στο στήθος είχε κάνει και άλλες ηρωικές «κουζουλάδες». Μόνο μια μικρή αναφορά στο διαδίκτυο και καμιά αναφορά σε κανένα Ρεθεμνιώτικο βιβλίο. Έψαξα στην πόλη μας να βρω μια προτομή, ένα μικρό δρόμο που να φέρει το όνομα του, κάτι τέλος πάντων που να μας θυμίζει αυτό που ο παπά Λευτέρης τόλμησε, που κάποιοι καλοβολεμένοι σαν και μας ποτέ δεν θα τολμούσαμε. Αποτέλεσμα μηδέν. Ντροπή μας! να τιμούμε με την αδιαφορία μας τους ήρωες!
Θεώρησα απαράδεκτο το εαυτό μου, που παρά του ότι είχα φιλοξενηθεί περιστασιακά στις Αλώνες από τον φίλο μου και ανιψιό του Λευτέρη Νουφράκη, μου είχε διαφύγει το μνημείο του και δεν είχα μάθει για την ιστορία του παπά Νούφρη. Επισκέφθηκα το μικρό χωριό Αλώνες και είδα μια προτομή. Πλησιάζοντας διάβασα ότι η προτομή ανήκει στον «Γουσταύο Ντουράν ισπανό αντιπρόσωπο του ΟΗΕ στην Ελλάδα φίλο και ευεργετη των Αλώνων».
Οστεοφυλάκειο στις Αλώνες των αρχιμανδρίτη Ελευθερίου Νουφράκη και πρωτοπρεσβυτέρου Ιωάννου Αλεβυζάκη
Ήμουν σίγουρος ότι οι χωριανοί του παπά Νούφρη δεν τον είχαν ξεχάσει. Στην αυλή του παλιού σχολείου και της μικρής εκκλησίας του Άη Γιάννη, υπάρχει μια επιτύμβια στήλη για τους πεσόντες του χωριού στους πολέμους. Στην βάση της επιτύμβιας στήλης, δεξιά υπάρχει ανάγλυφο το πρόσωπο του παπά Λευτέρη Νουφράκη και αριστερά ανάγλυφο το πρόσωπο του αξιωματικού Εμμανουήλ Θεοδωράκη. Επίσης υπάρχει ένα μικρό οστεοφυλάκειο που αναγράφει «Οστεοφυλάκειο Ελευθερίου Νουφράκη Αρχιμανδριτου και Ιωάννου Αλεβυζάκη πρωτοπρεσβυτέρου».
Πάλι καλά, οι χωριανοί του δεν τον ξέχασαν!
Πηγές:
https://www.impantokratoros.gr/F74FB36A.el.aspx, Απόσπασμα από το ομώνυμο άρθρο του Ανδρέα Κυριάκου στο περιοδικό «Τα Πάτρια» σελ. 4-5, 57-61, 1996
http://www.iellada.gr/istoria/i-teleytaia-orthodoxi-leitoyrgia-stin-agia-sofia-1919
http://www.sigmalive.com/news/greece/434194/i-agnosti-leitourgia-stin-agia-sofia-to-1919
